ఈ క్షేత్రం గురించి వినగానే చాలామందికి వచ్చే సాధారణమైన సందేహం ఒకటి ఉంది. “శ్రీముఖలింగం అనేది స్వామివారి పేరు కదా, మరి ఆ గుడి ఉన్న ఊరి పేరు ఏమిటి?” అని తరచుగా ఆన్లైన్లో వెతుకుతూ ఉంటారు. ఇక్కడ గమనించాల్సిన ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే… ఆ ఊరి పేరు కూడా శ్రీముఖలింగమే!
ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, శ్రీకాకుళం జిల్లా, జలమూరు మండలంలో వంశధార నది ఒడ్డున ఉన్న ప్రశాంతమైన గ్రామమే ఈ శ్రీముఖలింగం. సాక్షాత్తు ఆ పరమశివుడు ఈ గ్రామంలోనే స్వయంభువుగా వెలిశాడని భక్తుల నమ్మకం. సాధారణంగా శివలింగాలు నిరాకారంగా ఉంటాయి, కానీ ఇక్కడ శివలింగానికి స్పష్టమైన ముఖం ఉంటుంది. ఆ కారణంగానే ఈ స్వామికి ‘శ్రీముఖలింగేశ్వరుడు’ అని, ఆ స్వామి కొలువైన ఊరికి ‘శ్రీముఖలింగం’ అని పేరు స్థిరపడిపోయింది. పవిత్రమైన వంశధార నది తీరాన ఉన్న ఈ పుణ్యక్షేత్రాన్ని భక్తులు అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో దర్శించుకుంటారు.
శ్రీముఖలింగం చారిత్రక నేపథ్యం
శ్రీముఖలింగం కేవలం ఒక ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రం మాత్రమే కాదు, గొప్ప చారిత్రక వారసత్వం ఉన్న ప్రాచీన నగరం కూడా. దీని చరిత్ర సుమారు వెయ్యేళ్లకు పైగా పాతది.
- ప్రాచీన రాజధాని (కళింగనగరం): నేటి శ్రీముఖలింగం గ్రామం ఒకప్పుడు తూర్పు గంగ రాజుల (Eastern Ganga Dynasty) రాజధానిగా అత్యంత వైభవంగా విలసిల్లింది. అప్పట్లో ఈ ప్రాంతాన్ని ‘కళింగనగరం’ అని పిలిచేవారు.
- ఆలయ నిర్మాణం: చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, ఈ అద్భుతమైన శివాలయాన్ని సా.శ. 8వ శతాబ్దం చివరలో లేదా 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తూర్పు గంగ వంశానికి చెందిన రెండవ కామార్ణవుడు అనే మహారాజు నిర్మించాడు.
- కళింగ శిల్పకళా శైలి: గంగ రాజులు గొప్ప శివ భక్తులు మరియు కళాపోషకులు. కాబట్టే తమ రాజధానిలో ఇంత అద్భుతమైన దేవాలయాన్ని నిర్మించారు. ఈ ఆలయ నిర్మాణంలో ‘కళింగ వాస్తుశిల్ప శైలి’ (Kalinga Architecture) స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఒడిశాలోని భువనేశ్వర్, కోణార్క్ ఆలయాలలో కనిపించే నిర్మాణ శైలికి మరియు ఇక్కడి నిర్మాణ శైలికి చాలా దగ్గరి పోలికలు ఉంటాయి.
- మతపరమైన మార్పులు: ఈ ప్రాంతంలో ఒకప్పుడు బౌద్ధ మరియు జైన మతాలు కూడా విశేషంగా ప్రాచుర్యం పొందాయని, ఆ తర్వాత గంగ రాజుల పరిపాలనా కాలంలో శైవ మతం అత్యంత ప్రసిద్ధి చెంది, ఇలాంటి భారీ ఆలయ నిర్మాణాలు జరిగాయని చరిత్రకారులు విశ్లేషిస్తుంటారు.
శ్రీముఖలింగం స్థల పురాణం: ఇప్ప చెట్టు నుండి ఉద్భవించిన ‘మధుకేశ్వరుడు’
ప్రతి ప్రాచీన దేవాలయానికి ఒక అద్భుతమైన స్థల పురాణం ఉన్నట్లుగానే, శ్రీముఖలింగం వెనుక కూడా ఒక ఆసక్తికరమైన పౌరాణిక కథ ప్రచారంలో ఉంది. ఈ స్వామివారిని ‘మధుకేశ్వరుడు’ అని ఎందుకు పిలుస్తారో ఈ కథ మనకు తెలియజేస్తుంది.
శబర జాతి నాయకుడు – ఇప్ప చెట్టు: స్థల పురాణం ప్రకారం.. ఈ ప్రాంతం ఒకప్పుడు దట్టమైన అడవులతో నిండి ఉండేది. ఇక్కడ ‘శబర’ జాతికి చెందిన గిరిజనులు నివసించేవారు. వారి నాయకుడి పేరు చిత్రగ్రీవుడు, అతనికి ఇద్దరు భార్యలు ఉండేవారు. అప్పట్లో ఆ అడవిలో ఒక అద్భుతమైన ఇప్ప చెట్టు (సంస్కృతంలో ఇప్ప చెట్టును ‘మధుక’ వృక్షం అంటారు) ఉండేది. ఆ చెట్టుకు ఎప్పుడూ బంగారు వర్ణంలో ఉండే అరుదైన పూలు పూసేవి.
చెట్టు మొద్దు నుండి రక్తం రావడం: ఒకరోజు ఆ పూల విషయంలో చిత్రగ్రీవుడి భార్యల మధ్య పెద్ద వివాదం జరుగుతుంది. ఆ గొడవను పరిష్కరించడానికి చిత్రగ్రీవుడు ఏకంగా ఆ ఇప్ప చెట్టును నరికేయాలని నిర్ణయించుకుంటాడు. గొడ్డలితో ఆ చెట్టును నరకగానే, అందరినీ ఆశ్చర్యపరుస్తూ ఆ చెట్టు కాండం నుండి నెత్తురు రావడం మొదలవుతుంది. అది చూసి భయాందోళనలకు గురైన ఆ శబరులు అక్కడే మూర్ఛపోతారు.
పరమశివుడి సాక్షాత్కారం: అప్పుడు సాక్షాత్తు ఆ పరమశివుడే అశరీరవాణిగా పలికి, “నేను ఈ మధుక వృక్షంలోనే కొలువై ఉన్నాను” అని చెబుతాడు. ఆ తర్వాత ఆ నరికిన చెట్టు మొద్దు (కాండం) నుండే స్వామివారు స్పష్టమైన ముఖంతో లింగాకారంలో స్వయంభువుగా ఉద్భవిస్తారు. అలా ఇప్ప చెట్టు (మధుక వృక్షం) నుండి ఆవిర్భవించినందున స్వామివారికి “మధుకేశ్వరుడు” అని, లింగానికి ముఖం స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నందున “శ్రీముఖలింగేశ్వరుడు” అని పేర్లు వచ్చాయి.
వంశధార నది ఆవిర్భావం: శ్రీముఖలింగం క్షేత్రం పక్కనే ప్రవహించే వంశధార నదికి కూడా ఒక అద్భుతమైన పురాణ గాథ ఉంది. వామదేవ మహర్షి ఇక్కడ శివుని కోసం తపస్సు చేసి, స్వామి అనుగ్రహంతో తన చేతిలో ఉన్న వెదురు బొంగుతో నేలను గట్టిగా తాకగా, అక్కడి నుండి ఒక జలధార ఉద్భవించిందని చెబుతారు. సంస్కృతంలో వెదురును ‘వంశం’ అంటారు. వంశం నుండి పుట్టిన ధార కాబట్టి దానికి ‘వంశధార’ అని పేరు స్థిరపడిపోయింది.
ఆధ్యాత్మిక నమ్మకం: ఈ పవిత్రమైన వంశధార నదిలో స్నానం ఆచరించి, శ్రీముఖలింగేశ్వరుడిని దర్శించుకుంటే కాశీ విశ్వనాథుడిని దర్శించుకున్నంత పుణ్యం వస్తుందని, సర్వ పాపాలు తొలగిపోతాయని భక్తుల ప్రగాఢ విశ్వాసం.
శ్రీముఖలింగం వాస్తుశిల్పం & ప్రధాన ఆలయాలు
శ్రీముఖలింగం దేవాలయాలు కేవలం భక్తికి మాత్రమే కాదు, అద్భుతమైన వాస్తుశిల్పానికి కూడా ప్రసిద్ధి. ఈ ఆలయాల నిర్మాణం పూర్తిస్థాయి ‘కళింగ వాస్తుశిల్ప శైలి’ (Kalinga Architecture) లో జరిగింది. ఒడిశాలోని భువనేశ్వర్ లో ఉండే ప్రసిద్ధ ‘లింగరాజ’, ‘ముక్తేశ్వర’ ఆలయాల నిర్మాణాన్ని ఇవి దగ్గరగా పోలి ఉంటాయి.
ఈ క్షేత్ర ప్రాంగణంలో ప్రధానంగా మూడు అద్భుతమైన ఆలయాలు ఉన్నాయి:
1. మధుకేశ్వర (ముఖలింగేశ్వర) ఆలయం:
- ఇది ఇక్కడి ప్రధాన ఆలయం. ఈ ఆలయాన్ని ‘పంచాయతన’ శైలిలో నిర్మించారు. అంటే మధ్యలో ప్రధాన గర్భగుడి ఉండి, దానికి నాలుగు మూలలా నాలుగు ఉప ఆలయాలు (కుమారస్వామి, గణపతి, సూర్య భగవానుడు, మహిషాసుర మర్దిని) ఉంటాయి.
- ఈ ఆలయ ముఖద్వారం అత్యంత సుందరంగా ఉంటుంది. ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న సింహాల విగ్రహాలు, ప్రధాన ద్వారం పైన చెక్కిన శివపార్వతుల కళ్యాణ దృశ్యాలు కట్టిపడేస్తాయి.
2. భీమేశ్వర ఆలయం:
- మధుకేశ్వర ఆలయానికి కొద్ది దూరంలోనే ఈ భీమేశ్వర ఆలయం ఉంటుంది. దీనిని 11వ శతాబ్దంలో తూర్పు గంగ రాజు ‘వజ్రహస్తుడు’ నిర్మించినట్లు ఇక్కడి శాసనాల ద్వారా తెలుస్తోంది.
- మిగతా రెండు ఆలయాలతో పోలిస్తే దీనిపై శిల్పకళా చెక్కడాలు కొంచెం తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, ఈ ఆలయ నిర్మాణం విశాలంగా, చాలా ఎత్తుగా, అత్యంత గంభీరంగా ఉంటుంది. కుమారస్వామి, బ్రహ్మ, దక్షిణామూర్తి శిల్పాలు ఈ ఆలయ గోడలపై కనిపిస్తాయి.
3. సోమేశ్వర ఆలయం:
- ఇది ఊరి పొలిమేరలో ఉంటుంది. ఈ మూడు ఆలయాలలో పరిమాణం పరంగా ఇది చిన్నది అయినప్పటికీ, శిల్పకళా పరంగా ఇదే అత్యుత్తమమైనది.
- ఈ ఆలయ గోడల పై ఉన్న ప్రతి అంగుళం ఎంతో సున్నితంగా, అందంగా చెక్కబడి ఉంటుంది. ఏకశిలపై చెక్కిన అద్భుతమైన నగిషీలు, చూరు భాగం నుండి కింది వరకు శిల్పులు ప్రదర్శించిన నైపుణ్యం దీని సొంతం.
ప్రత్యేక ఆకర్షణలు (శిల్పకళా విశేషాలు): ఈ ఆలయాల బయటి గోడల పైన అష్టదిక్పాలకుల విగ్రహాలు, ఏకపాద మూర్తి, నటరాజ, అర్ధనారీశ్వర లాంటి శివుని వివిధ రూపాలు, అలాగే గంగా, యమునా దేవుల విగ్రహాలు ఎంతో ఆకర్షణీయంగా చెక్కబడి ఉన్నాయి. వందల ఏళ్లు గడిచినా ఈ నల్లరాతి శిల్పాల వన్నె ఏమాత్రం తగ్గలేదు.
శ్రీముఖలింగం ప్రయాణ సమాచారం & దర్శన వేళలు
చారిత్రక ప్రాముఖ్యత కలిగిన శ్రీముఖలింగం ఆలయాన్ని సందర్శించాలనుకునే భక్తులు, పర్యాటకుల కోసం ముఖ్యమైన రూట్ మ్యాప్ మరియు ఇతర వివరాలు:
ఎలా చేరుకోవాలి?
- రోడ్డు మార్గం: శ్రీకాకుళం పట్టణం నుండి శ్రీముఖలింగం సుమారు 45 నుండి 50 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంటుంది. శ్రీకాకుళం పాత బస్టాండ్ నుండి ఆర్టీసీ (APSRTC) బస్సులు ప్రతిరోజూ అందుబాటులో ఉంటాయి. సొంత వాహనాలు లేదా ప్రైవేట్ ట్యాక్సీలు, ఆటోల ద్వారా కూడా సులభంగా చేరుకోవచ్చు.
- రైలు మార్గం: ఇక్కడికి సమీప ప్రధాన రైల్వే స్టేషన్ శ్రీకాకుళం రోడ్ (ఆమదాలవలస). చెన్నై – హౌరా లైన్లో ఉండే ఈ స్టేషన్కు అన్ని ప్రధాన ఎక్స్ప్రెస్ రైళ్లు ఆగుతాయి. ఇక్కడి నుండి ఆలయానికి సుమారు 45 కిలోమీటర్ల ప్రయాణం. లోకల్ ప్యాసింజర్ రైళ్లలో వచ్చేవారికి ‘తిలారు’ (Tilaru) రైల్వే స్టేషన్ మరింత దగ్గర (సుమారు 20 కి.మీ).
- విమాన మార్గం: సమీప విమానాశ్రయం విశాఖపట్నం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం (VTZ). ఇది ఇక్కడికి సుమారు 100 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంటుంది. అక్కడినుండి క్యాబ్ లేదా బస్సు ద్వారా శ్రీకాకుళం చేరుకుని, ఆపై శ్రీముఖలింగం వెళ్ళవచ్చు.
ఆలయ దర్శన వేళలు:
- ఉదయం 6:00 గంటల నుండి మధ్యాహ్నం 12:30 గంటల వరకు.
- సాయంత్రం 3:00 గంటల నుండి రాత్రి 7:30 గంటల వరకు. (గమనిక: పండుగలు, రద్దీ ఉండే ప్రత్యేక రోజులలో ఈ సమయాల్లో మార్పులు ఉండవచ్చు).
ఉత్తమ సమయం & పండుగలు:
- మహాశివరాత్రి: ఈ క్షేత్రంలో మహాశివరాత్రి ఉత్సవాలను అత్యంత వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. చుట్టుపక్కల రాష్ట్రాల నుండి లక్షలాది మంది భక్తులు తరలివచ్చి వంశధార నదిలో పవిత్ర స్నానాలు ఆచరిస్తారు.
- కార్తీక మాసం: కార్తీక మాసం మొత్తం ఇక్కడ దీపారాధనలు, అభిషేకాలతో సందడిగా ఉంటుంది.
- సందర్శనకు అనువైన కాలం: అక్టోబర్ నుండి మార్చి మధ్య వాతావరణం ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. దారి పొడవునా పచ్చని పొలాలు, ప్రశాంతమైన గ్రామీణ వాతావరణం, వంశధార నది తీరం ప్రకృతిని ఆస్వాదించే వారికి ఎంతో ఉల్లాసాన్ని ఇస్తాయి. పని ఒత్తిడి నుండి బయటపడి ప్రశాంతంగా గడపడానికి ఇది అద్భుతమైన ప్రదేశం.
వసతి & భోజన సదుపాయాలు: శ్రీముఖలింగం ఒక చిన్న గ్రామం కావడంతో, అక్కడ అధునాతన హోటల్స్ ఉండవు. సాధారణ భోజనశాలలు, ప్రసాదం కౌంటర్లు, చిన్న దుకాణాలు మాత్రమే ఉంటాయి. కాబట్టి ప్రయాణికులు శ్రీకాకుళం పట్టణంలోనే బస (Accommodation) ఏర్పాటు చేసుకుంటే మంచి హోటల్స్ మరియు రెస్టారెంట్లు అందుబాటులో ఉంటాయి.
బస్సులో వెళ్లేవారికి గమనిక : శ్రీకాకుళం నుండి శ్రీముఖలింగం గ్రామానికి కేవలం పల్లెవెలుగు బస్సులు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి. శ్రీకాకుళం నుండి 50 కిలోమీటర్ల దూరమే అయినా కూడా బస్సు ప్రయాణం రెండు గంటలు పడుతుంది. అంటే శ్రీకాకుళం నుండి శ్రీముఖలింగం వెళ్ళి రావడానికే 4 గంటల సమయం పడుతుంది. మీరు ఈ సమయాన్ని బట్టి మీ తర్వాత ప్రయాణం ప్లాన్ చేసుకుంటే ఇబ్బంది లేకుండా ఉంటుంది.
ఇవి కూడా చదవండి
వేంకటేశ్వర స్వామి కూర్చుని దర్శనం ఇచ్చే ఏకైక క్షేత్రం – తొండమనాడు
భక్తుడి కోసం స్వయంభుగా వెలసిన వేంకటేశ్వర స్వామి క్షేత్రం – ద్వారకా తిరుమల