భారతదేశంలో ఎన్నో పురాతన దేవాలయాలు ఉన్నాయి, కానీ కొన్నింటికి మాత్రమే చరిత్ర, పురాణాలు మరియు ప్రకృతి అందాల అద్భుతమైన కలయిక ఉంటుంది. అటువంటి అరుదైన మరియు పవిత్రమైన పుణ్యక్షేత్రమే అమరావతి. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో, పవిత్రమైన కృష్ణా నది ఒడ్డున, ఆహ్లాదకరమైన వాతావరణంలో కొలువుదీరిన ఈ పరమ పవిత్ర శైవ క్షేత్రం వేలాది సంవత్సరాల నాటి చరిత్రకు సజీవ సాక్ష్యం.
‘అమరావతి’ అనగానే నేటి తరానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ నూతన రాజధాని ప్రాంతం మాత్రమే గుర్తుకు రావచ్చు. కానీ, వేల సంవత్సరాల క్రితమే ఇది శాతవాహన రాజుల రాజధానిగా, బౌద్ధ మరియు హిందూ సంస్కృతులకు గొప్ప పీఠంగా విలసిల్లింది. కాలక్రమేణా ఎన్నో సామ్రాజ్యాలు అంతరించిపోయినా, ఇక్కడి ఆలయ ప్రాశస్త్యం మాత్రం చెక్కుచెదరలేదు.
హిందూ పురాణాల ప్రకారం పరమశివుడు స్వయంభువుగా, మహిమాన్వితుడిగా కొలువై ఉన్న అత్యంత ప్రసిద్ధ ఐదు శైవ క్షేత్రాలను ‘పంచారామాలు’ అంటారు. ఈ పంచారామాలలో రెండవది, అత్యంత శక్తివంతమైనది మన ఈ అమరావతి. ఇక్కడ భోలాశంకరుడు ‘అమరలింగేశ్వరుడు’ లేదా ‘అమరేశ్వర స్వామి’ అనే పేరుతో భక్తుల పూజలందుకుంటున్నాడు. ఆయనకు తోడుగా అమ్మవారు ‘బాలాచామూండికా దేవి’గా ఇక్కడ కొలువుదీరారు.
దేవతల రాజైన ఇంద్రుడు స్వయంగా ఈ శివలింగాన్ని ప్రతిష్టించాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. 15 అడుగుల ఎత్తు ఉండి, రెండు అంతస్తుల మీదుగా దర్శనమిచ్చే ఈ అద్భుతమైన శివలింగానికి, ఈ ఆలయానికి ఎంతో ఘనమైన, ఆశ్చర్యపరిచే చరిత్ర ఉంది.
మరి, ఈ అద్భుతమైన అమరేశ్వర స్వామి ఆలయ వెనుక ఉన్న అసలు పురాణ కథ ఏంటి? ఇక్కడి శివలింగం రోజురోజుకూ ఎందుకు పెరుగుతోందని అంటారు? ఆలయంలో అడుగడుగునా కనిపించే అద్భుతమైన శిల్పకళా రహస్యాలు ఏమిటి? రండి… పురాణాలకు, చారిత్రక వాస్తవాలకు నిలయమైన అమరావతి దివ్యక్షేత్రం గురించిన ఆసక్తికరమైన విశేషాలను ఈ పోస్ట్‌లో వివరంగా తెలుసుకుందాం!
అమరావతి స్థల పురాణం: అమరలింగేశ్వర స్వామి ఆవిర్భావ కథ
అమరావతి ఆలయ ఆవిర్భావం వెనుక స్కంద పురాణంలో ఒక అద్భుతమైన కథ దాగి ఉంది. ఈ క్షేత్రం ఎలా ఉద్భవించిందో, ఇక్కడి స్వామివారికి ఆ పేరు ఎలా వచ్చిందో తెలుసుకుంటే ఎవరైనా ఆశ్చర్యపోవాల్సిందే!
తారకాసురుడి అహంకారం పూర్వం తారకాసురుడు అనే భయంకరమైన రాక్షసుడు ఉండేవాడు. వాడు పరమశివుని కోసం ఘోర తపస్సు చేసి, ఆయన కంఠంలోని మహా శక్తివంతమైన ‘ఆత్మలింగాన్ని’ వరంగా పొందుతాడు. ఆ ఆత్మలింగం తన వద్ద ఉన్నంత కాలం తనకు మరణం ఉండదని వరం పొందటంతో, వాడికి అహంకారం తలకెక్కి మునులను, దేవతలను తీవ్రంగా హింసించడం మొదలుపెడతాడు.
కుమారస్వామి యుద్ధం – విష్ణువు వ్యూహం తారకాసురుడి ఆగడాలు భరించలేక దేవతలందరూ శ్రీ మహావిష్ణువును వేడుకుంటారు. అప్పుడు శివపార్వతుల కుమారుడైన కుమారస్వామి (సుబ్రహ్మణ్య స్వామి) దేవతల సేనాధిపతిగా వెళ్లి తారకాసురుడితో భీకర యుద్ధం చేస్తాడు. కానీ, కుమారస్వామి తారకాసురుడిని ఎన్నిసార్లు ముక్కలుగా నరికినా, అతని కంఠంలోని ఆత్మలింగం ప్రభావం వల్ల ఆ ముక్కలన్నీ మళ్లీ అతుక్కుని వాడు ప్రాణాలతో లేచి వస్తుంటాడు.
ఈ వింతను గమనించిన శ్రీ మహావిష్ణువు.. ముందుగా ఆ ఆత్మలింగాన్ని ఛేదిస్తేనే తారకాసురుడికి మరణం ఉంటుందని కుమారస్వామికి వివరిస్తాడు. అంతేకాకుండా, ఆ లింగం పగిలిన వెంటనే ఆ ముక్కలు మళ్లీ వెళ్లి అతుక్కోకుండా, వాటిని ఎక్కడికక్కడే ప్రతిష్టించాలని దేవతలకు సూచిస్తాడు.
పంచారామాల ఆవిర్భావం – అమరావతి విశిష్టత విష్ణువు సూచన మేరకు కుమారస్వామి తన ఆగ్నేయాస్త్రంతో తారకాసురుడి కంఠంలోని ఆత్మలింగాన్ని కొట్టగానే, అది ఐదు ముక్కలై భూమి మీద ఐదు వేర్వేరు చోట్ల పడుతుంది. అవే మన ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రసిద్ధ ‘పంచారామాలు’.
ఆ ఆత్మలింగంలోని అతిపెద్ద ముక్క (అగ్రభాగం) కృష్ణా నది ఒడ్డున ఉన్న ఈ ప్రాంతంలో పడింది. ఆ ముక్క మళ్లీ గాల్లోకి లేచి వెళ్లి అతుక్కోకుండా ఉండటం కోసం, దేవతల రాజైన దేవేంద్రుడు తన గురువైన బృహస్పతితో కలిసి వెంటనే ఇక్కడ ఆ లింగాన్ని ప్రతిష్టించాడు. అమరులైన (మరణం లేని) దేవతలు ఈ లింగాన్ని ప్రతిష్టించడం వల్ల ఈ స్వామికి ‘అమరేశ్వరుడు’ లేదా ‘అమరలింగేశ్వరుడు’ అని, ఈ ప్రాంతానికి ‘అమరావతి’ (అమరులు నివసించే చోటు) అని పేరు స్థిరపడిపోయింది.
పెరుగుతున్న శివలింగం.. ఆశ్చర్యపరిచే రహస్యం! అమరావతికి సంబంధించిన మరో అద్భుతమైన స్థానిక కథ ఇక్కడి శివలింగం గురించి చెబుతారు. ఇంద్రుడు ప్రతిష్టించిన తర్వాత ఈ శివలింగం రోజురోజుకూ ఎత్తు పెరుగుతూ ఆకాశాన్ని తాకే ప్రయత్నం చేసిందట. దీనిని ఆపడానికి దేవతలు శివలింగం పైభాగంలో ఒక మేకును కొట్టారని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. అలా మేకు కొట్టినప్పుడు శివలింగం నుండి రక్తం కారిందని, ఆ రక్తపు మరకను (ఎర్రటి మచ్చ) ఇప్పటికీ మనం స్వామివారి లింగం పైన స్పష్టంగా చూడవచ్చు.
ఈ కథ చదువుతుంటేనే ఒళ్లు గగుర్పొడుస్తుంది కదూ! అందుకే అమరావతి కేవలం ఒక దేవాలయం మాత్రమే కాదు, అడుగడుగునా పురాణాల ఉనికిని చాటే ఒక మహా అద్భుతం.
అమరావతి ఆలయ విశేషాలు – అద్భుతమైన శిల్పకళా వైభవం
అమరావతి అనగానే మనకు ముందుగా గుర్తుకు వచ్చేది పురాతన బౌద్ధ స్తూపం. కానీ దానికి ఏమాత్రం తీసిపోని విధంగా, అమరేశ్వర స్వామి ఆలయంలోని శిల్పకళ, ఆలయ నిర్మాణ శైలి సందర్శకులను మంత్రముగ్ధులను చేస్తాయి. ద్రావిడ నిర్మాణ శైలిలో నిర్మించబడిన ఈ గుడికి శాతవాహనులు, కాకతీయులు, విజయనగర రాజులు మరియు స్థానిక జమీందారు వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు గారు ఎన్నో అద్భుతమైన మార్పులు, చేర్పులు చేసి ఆలయ వైభవాన్ని దశదిశలా చాటారు.
ఈ ఆలయంలో మనం ప్రధానంగా గమనించాల్సిన కొన్ని అద్భుతమైన విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- 15 అడుగుల ఆకాశ లింగం: ఇక్కడి శివలింగం సుమారు 15 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది. ముఖమండపం నుంచి చూస్తే కేవలం లింగం కింది భాగం మాత్రమే కనిపిస్తుంది. లింగం పైభాగాన్ని దర్శించుకోవడానికి మరియు స్వామివారికి స్వయంగా అభిషేకం చేయడానికి భక్తులు రెండవ అంతస్తుకు (పైన ఉన్న ప్లాట్‌ఫారమ్ వద్దకు) మెట్లు ఎక్కి వెళ్లాల్సి రావడం ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణ.
- సుందరమైన రాజగోపురాలు: కృష్ణా నది ఒడ్డున ఉన్న ఈ ఆలయానికి నాలుగు దిక్కులలో ఎత్తైన, సుందరమైన గాలిగోపురాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రాచీన ద్రావిడ శిల్పకళకు అద్దం పడతాయి. గుడి చుట్టూ మూడు విశాలమైన ప్రాకారాలు ఉంటాయి.
- చలువరాయి (White Marble) అద్భుతం: సాధారణంగా శివలింగాలు నల్లరాతితో ఉంటాయి, కానీ ఇక్కడి శివలింగం మరియు ఆలయంలోని కొన్ని భాగాలు పల్నాడు ప్రాంతానికి చెందిన తెల్లటి సున్నపురాయితో (Palnadu Marble) చేయబడ్డాయి. ఇది హిందూ మరియు బౌద్ధ శిల్పకళల అరుదైన సమ్మేళనానికి నిదర్శనం.
- చారిత్రక స్తంభాలు మరియు శాసనాలు: గుడిలోని ప్రతి స్తంభం పైనా ఎంతో సూక్ష్మమైన, అందమైన శిల్పాలను చెక్కారు. శ్రీ కృష్ణదేవరాయల కాలం నాటి శాసనాలు, కోట రాజుల చరిత్ర ఇక్కడి గోడల మీద మనకు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
- బాలా చాముండికా దేవి మరియు ఉపాలయాలు: ప్రధాన ఆలయానికి పక్కనే అమ్మవారు ‘బాలా చాముండికా దేవి’గా దర్శనమిస్తారు. కొందరు ఈమెను అష్టాదశ శక్తిపీఠాలలో ఒకరిగా భావిస్తారు. అలాగే ప్రాంగణంలో కాలభైరవుడు, ప్రణవేశ్వరుడు, శ్రీ వేణుగోపాల స్వామి ఉపాలయాలు కూడా ఉన్నాయి.
- వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు గారి సేవ: 18వ శతాబ్దంలో అమరావతిని పాలించిన జమీందారు వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు గారు ఈ ఆలయాన్ని ఎంతో అభివృద్ధి చేశారు. ఆయన చేయించిన రాజగోపురాల విస్తరణ, ఆలయ ప్రాకారాల నిర్మాణం ఇక్కడి వైభవాన్ని శిఖరాగ్రానికి చేర్చాయి.
గుడిలోకి అడుగుపెట్టగానే వినిపించే వేదమంత్రాలు, ఒకవైపు కృష్ణా నది అలల సవ్వడి, మరోవైపు కళ్ళను ఆకట్టుకునే అద్భుతమైన శిల్పకళ… ఇవన్నీ కలిపి భక్తులకు ఒక మధురమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని పంచుతాయి.
ఇది కూడా చదవండి – పాలకొల్లు క్షీరారామలింగేశ్వర స్వామి ఆలయ విశిష్టత
అమరావతి దర్శన సమయాలు మరియు ముఖ్యమైన పండుగలు
అమరావతి అమరలింగేశ్వర స్వామిని దర్శించుకోవడానికి వెళ్లే భక్తులకు ఆలయ సమయాలు మరియు ఇక్కడ జరిగే ఉత్సవాల గురించి తెలుసుకోవడం చాలా అవసరం. కృష్ణా నదిలో పుణ్యస్నానం ఆచరించి, స్వామివారిని దర్శించుకుంటే సర్వ పాపాలు తొలగిపోతాయని భక్తుల విశ్వాసం.
ఆలయ దర్శన మరియు పూజా సమయాలు: సాధారణ రోజుల్లో ఆలయం తెరిచి ఉండే సమయాలు ఇలా ఉంటాయి (పండుగ రోజుల్లో ఈ సమయాల్లో మార్పులు ఉండవచ్చు):
- ఉదయం: ఉదయం 6:00 గంటల నుండి మధ్యాహ్నం 1:00 గంట వరకు.
- సాయంత్రం: సాయంత్రం 4:00 గంటల నుండి రాత్రి 8:00 గంటల వరకు.
ప్రత్యేక పూజలు – అభిషేకం: ఇక్కడి అతిపెద్ద ప్రత్యేకత ఏంటంటే, భక్తులు నేరుగా రెండవ అంతస్తుకు వెళ్లి స్వామివారి శివలింగాన్ని తాకి స్వయంగా అభిషేకం చేసుకోవచ్చు. ఉదయం వేళల్లో జరిగే రుద్రాభిషేకం, పాలాభిషేకం, మరియు బిల్వార్చనలో పాల్గొనడం ఎంతో పుణ్యప్రదంగా భావిస్తారు.
వైభవంగా జరిగే ముఖ్యమైన పండుగలు: అమరావతిలో ప్రతి రోజూ పండుగ వాతావరణమే ఉన్నప్పటికీ, కొన్ని ప్రత్యేక సందర్భాలలో ఇక్కడి శోభ వర్ణనాతీతం.
- మహా శివరాత్రి: అమరావతిలో అత్యంత వైభవంగా జరిగే పండుగ మహా శివరాత్రి. ఆ సమయంలో శివపార్వతుల కళ్యాణోత్సవం, రథోత్సవం కన్నుల పండువగా నిర్వహిస్తారు. లక్షలాది మంది భక్తులు తరలివచ్చి జాగరణ చేస్తారు.
- కార్తీక మాసం: శివుడికి అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన కార్తీక మాసంలో అమరావతి కిటకిటలాడుతుంది. వేలాది మంది భక్తులు వేకువజామునే కృష్ణా నదిలో పుణ్యస్నానాలు ఆచరించి, నది వడ్డున మరియు ఆలయ ప్రాంగణంలో కార్తీక దీపాలు వెలిగిస్తారు. కార్తీక సోమవారాల్లో (Mondays) స్వామివారికి జరిగే ప్రత్యేక రుద్రాభిషేకాలు మరియు లక్ష బిల్వార్చన చూడటానికి రెండు కళ్లు చాలవు.
- దసరా నవరాత్రులు: ప్రధాన ఆలయంలో శివుడికి పూజలు జరుగుతుండగా, పక్కనే ఉన్న శ్రీ బాలా చాముండికా దేవి అమ్మవారికి దసరా నవరాత్రులలో విశేష అలంకరణలు మరియు కుంకుమార్చనలు ఘనంగా జరుగుతాయి. తొమ్మిది రోజుల పాటు అమ్మవారు తొమ్మిది విభిన్న అవతారాలలో భక్తులకు దర్శనమిస్తారు.
- మాఘ మాసం ఉత్సవాలు: మాఘ మాసంలో కూడా కృష్ణా నదిలో స్నానాలు ఆచరించడం పవిత్రంగా భావిస్తారు. ఈ నెలలో కూడా స్వామివారికి ప్రత్యేక పూజలు జరుగుతాయి.
యాత్రికులకు ఒక చిన్న సూచన: మీరు అమరావతికి వెళ్లాలనుకుంటే, ఉదయం పూట వెళ్లడం ఉత్తమం. ప్రశాంతంగా కృష్ణా నదిలో స్నానం చేసి, పండితుల వేద మంత్రోచ్ఛారణల మధ్య స్వామివారికి స్వయంగా అభిషేకం చేసుకునే అదృష్టాన్ని పొందే అవకాశం ఉదయం వేళల్లోనే ఎక్కువగా ఉంటుంది.
అమరావతి చేరుకోవడం ఎలా? (How to Reach Amaravati)
అమరావతి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పల్నాడు జిల్లాలో (పూర్వం గుంటూరు జిల్లా) కృష్ణా నది ఒడ్డున ఉంది. నూతన రాజధాని ప్రాంతం కావడంతో ఇక్కడికి అన్ని ప్రధాన నగరాల నుండి రవాణా సౌకర్యాలు అద్భుతంగా ఉన్నాయి.
రోడ్డు మార్గం (By Road): అమరావతికి గుంటూరు (సుమారు 35 కి.మీ) మరియు విజయవాడ (సుమారు 40 కి.మీ) నుండి రోడ్డు మార్గం ద్వారా సులభంగా చేరుకోవచ్చు. ఏపీఎస్ఆర్టీసీ (APSRTC) బస్సులు ప్రతి అరగంటకూ గుంటూరు, విజయవాడ బస్టాండ్ల నుండి అందుబాటులో ఉంటాయి. సొంత వాహనాల్లో లేదా బైక్ రైడ్ చేస్తూ వెళ్లేవారికి కృష్ణా నది వెంబడి సాగే ప్రయాణం మంచి అనుభూతిని ఇస్తుంది.
రైలు మార్గం (By Train): అమరావతికి సమీపంలో ఉన్న ప్రధాన రైల్వే స్టేషన్లు గుంటూరు జంక్షన్ మరియు విజయవాడ జంక్షన్. దేశంలోని ఏ ప్రాంతం నుండైనా ఈ రెండు స్టేషన్లకు నేరుగా రైళ్లు ఉంటాయి. రైలు దిగిన తర్వాత బస్టాండ్‌కి వెళ్లి బస్సులో కానీ, లేదా నేరుగా ఒక క్యాబ్ (Cab) మాట్లాడుకుని కానీ అమరావతి చేరుకోవచ్చు. సమీపంలో పెదకూరపాడు రైల్వే స్టేషన్ కూడా ఉంది.
విమాన మార్గం (By Air): దూర ప్రాంతాల నుండి వచ్చేవారికి సమీప విమానాశ్రయం విజయవాడ (గన్నవరం) అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. ఇది అమరావతికి సుమారు 55 కి.మీ దూరంలో ఉంటుంది. ఎయిర్‌పోర్ట్ నుండి నేరుగా ప్రీ-పెయిడ్ ట్యాక్సీ ద్వారా ఆలయానికి చేరుకోవచ్చు.
చుట్టుపక్కల చూడవలసిన ఇతర ప్రదేశాలు (Nearby Attractions)
అమరావతి వెళ్లిన యాత్రికులు కేవలం అమరలింగేశ్వర స్వామిని దర్శించుకోవడమే కాకుండా, దగ్గర్లోనే ఉన్న ఈ అద్భుతమైన చారిత్రక ప్రదేశాలను కూడా తప్పక సందర్శించాలి:
- ధ్యాన బుద్ధ ప్రాజెక్ట్ (Dhyana Buddha Statue): ఆలయానికి అతి దగ్గరలో, కృష్ణా నది ఒడ్డున 125 అడుగుల ఎత్తైన భారీ బుద్ధుడి విగ్రహం ఉంటుంది. ఇక్కడ కూర్చుని ధ్యానం చేస్తే మనసుకు ఎంతో ప్రశాంతత లభిస్తుంది.
- అమరావతి మహా చైత్యం (బౌద్ధ స్తూపం): ఇది శాతవాహనుల కాలం నాటి పురాతన బౌద్ధ స్తూపం. బౌద్ధ మత చరిత్రలో దీనికి ఎంతో ప్రాధాన్యత ఉంది.
- ఆర్కియలాజికల్ మ్యూజియం (Archaeological Museum): పురావస్తు శాఖ వారు నిర్వహిస్తున్న ఈ మ్యూజియంలో క్రీస్తు పూర్వం నాటి బౌద్ధ శిల్పాలు, శాసనాలు, పురాతన నాణేలు ప్రదర్శనకు ఉంచారు. చరిత్ర ప్రేమికులకు ఇది ఒక నిధి లాంటిది.
అమరావతి కేవలం ఒక దేవాలయం మాత్రమే కాదు, హిందూ మరియు బౌద్ధ మతాల అరుదైన సమ్మేళనానికి, మన తెలుగువారి శిల్పకళా వైభవానికి సజీవ సాక్ష్యం. కుటుంబంతో కలిసి ఒక ప్రశాంతమైన వారాంతాన్ని గడపడానికి, దైవ దర్శనంతో పాటు చరిత్రను తెలుసుకోవడానికి అమరావతి ఒక పర్ఫెక్ట్ డెస్టినేషన్. మీ తదుపరి ఆధ్యాత్మిక యాత్రల జాబితాలో అమరావతిని తప్పకుండా చేర్చుకోండి!
పంచారామ క్షేత్రాలు – వివరాలు
తారకాసురుడి కంఠంలో ఉన్న ఆత్మలింగం ఛిద్రమై పడిన ఐదు పవిత్ర ప్రదేశాలే ఈ పంచారామాలు. ఆయా క్షేత్రాల్లో కొలువై ఉన్న స్వామివారి, అమ్మవారి పేర్లు, మరియు ఆ లింగాలను ప్రతిష్టించిన వారి వివరాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
| వరుస సంఖ్య | ఆరామం పేరు | ప్రదేశం (జిల్లా) | ప్రధాన దైవం | అమ్మవారి పేరు | శివలింగాన్ని ప్రతిష్టించిన వారు |
| 1 | అమరారామం | అమరావతి (పల్నాడు) | శ్రీ అమరలింగేశ్వర స్వామి | బాలచాముండికా దేవి | దేవేంద్రుడు |
| 2 | ద్రాక్షారామం | ద్రాక్షారామం (కోనసీమ) | శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి | మాణిక్యాంబా దేవి | సూర్య భగవానుడు |
| 3 | సోమారామం | భీమవరం (పశ్చిమ గోదావరి) | శ్రీ సోమేశ్వర స్వామి | శ్రీ రాజరాజేశ్వరి దేవి | చంద్రుడు |
| 4 | క్షీరారామం | పాలకొల్లు (పశ్చిమ గోదావరి) | శ్రీ క్షీరారామలింగేశ్వర స్వామి | పార్వతీ దేవి | శ్రీరాముడు / మహావిష్ణువు |
| 5 | కుమారరామం | సామర్లకోట (కాకినాడ) | శ్రీ కుమార భీమేశ్వర స్వామి | బాలాత్రిపురసుందరి దేవి | కుమారస్వామి (కార్తికేయుడు) |
ఇది కూడా చదవండి
వేంకటేశ్వర స్వామి కూర్చుని దర్శనం ఇచ్చే ఏకైక క్షేత్రం – తొండమనాడు
భక్తుడి కోసం స్వయంభుగా వెలసిన వేంకటేశ్వర స్వామి క్షేత్రం – ద్వారకా తిరుమల