Tripuranthakam Temple: “త్రిపురాంతక దేవేశం శ్రీశైల ద్వార నాయకమ్ | సర్వ పాప హరం దేవం వందే శ్రీ పరమేశ్వరమ్ ||
అర్థం: త్రిపురాసురులను సంహరించిన వాడా, శ్రీశైల మహాక్షేత్ర తూర్పు ద్వారానికి నాయకుడా… మా సర్వ పాపాలను హరించే ఓ త్రిపురాంతక పరమేశ్వరా నీకు నమస్కరిస్తున్నాను.
*కైలాసం తర్వాత కరుణామయుడైన పరమశివుడు కొలువైన అత్యంత పవిత్ర జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం శ్రీశైలం. ఆ మల్లికార్జునుని దర్శనానికి వెళ్లే ముందు, భక్తులు తప్పక దర్శించుకోవాల్సిన విశిష్టమైన ఆలయాలు శ్రీశైల గిరులకు నాలుగు దిక్కులా నాలుగు ద్వారాలుగా ఉన్నాయి. అందులో పరమ పవిత్రమైన, అత్యంత శక్తివంతమైన **’తూర్పు ద్వారం’**… మన త్రిపురాంతక మహాక్షేత్రం!లోక కంటకులైన త్రిపురాసురులను అంతం చేయడానికి, సాక్షాత్తూ ఆ లయకారుడు మేరు పర్వతాన్ని విల్లుగా, శ్రీ మహావిష్ణువును బాణంగా మలచుకుని చేసిన మహా సంగ్రామానికి సజీవ సాక్ష్యమే ఈ పుణ్యభూమి. ముల్లోకాలను రక్షించిన ఆ రుద్రుడే ఇక్కడ కదంబ వృక్షాల మధ్య **’శ్రీ త్రిపురాంతకేశ్వరుడి’**గా… ఆయనకు తోడుగా, భక్తుల కొంగుబంగారమైన జగన్మాత **’శ్రీ బాలా త్రిపుర సుందరీ దేవి’**గా కొలువై ఉన్నారు.ఒకవైపు కొండపై ఆహ్లాదకరమైన ప్రకృతి మధ్య కొలువైన స్వామివారు, మరోవైపు కొండ కింద నీటి కొలను మధ్య జలకళతో ఉట్టిపడే అమ్మవారు… ఈ క్షేత్రంలో అడుగుపెట్టగానే మనసును ఓ తెలియని ఆధ్యాత్మిక ప్రశాంతత ఆవరిస్తుంది. పురాణాల ప్రకారం, ఈ క్షేత్ర దర్శనం పూర్వజన్మల పాపాలను పటాపంచలు చేసి, అష్టైశ్వర్యాలను ప్రసాదిస్తుందని ప్రతీతి.మరి, ఇంతటి మహిమాన్వితమైన త్రిపురాంతక క్షేత్రం వెనుక ఉన్న అసలు స్థల పురాణం ఏమిటి? కొండ కింద అమ్మవారు, కొండ పైన స్వామివారు విడివిడిగా ఎందుకు కొలువై ఉన్నారు? ఇక్కడికి ఎలా చేరుకోవాలి? ఇలాంటి ఎన్నో ఆసక్తికరమైన విషయాలను ఈరోజు మన బ్లాగ్లో వివరంగా తెలుసుకుందాం… రండి, శివనామ స్మరణతో ఈ ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణంలోకి అడుగుపెడదాం! ఓం నమః శివాయ!
శ్రీశైల మహాక్షేత్ర ద్వారాలు
-తూర్పు ద్వారం త్రిపురాంతకం**సాధారణంగా ఏ దైవాన్ని దర్శించుకోవాలన్నా ముందుగా క్షేత్ర పాలకుడిని లేదా ముఖ ద్వార దేవుడిని దర్శించుకోవడం హిందూ సంప్రదాయం. అలాగే నల్లమల అడవులలో కొలువై ఉన్న శ్రీ భ్రమరాంబా మల్లికార్జున స్వామి వారిని దర్శించుకునే ముందు, శ్రీశైలానికి ఉన్న నాలుగు ప్రధాన ద్వారాలను దర్శించుకోవడం అనాదిగా వస్తున్న ఆచారం.
శ్రీశైలానికి నాలుగు దిక్కులలో నాలుగు ప్రధాన ద్వార క్షేత్రాలు ఉన్నాయి. అవి:
1. **తూర్పు ద్వారం:** త్రిపురాంతకం (ప్రకాశం జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్)
2. **పశ్చిమ ద్వారం:** అలంపురం (జోగులాంబ గద్వాల్ జిల్లా, తెలంగాణ) 3. **ఉత్తర ద్వారం:** ఉమా మహేశ్వరం (నాగర్ కర్నూల్ జిల్లా, తెలంగాణ) 4. **దక్షిణ ద్వారం:** సిద్ధవటం (కడప జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్)
వీటిలో తూర్పు ద్వారమైన త్రిపురాంతకం అత్యంత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. శ్రీశైలం వెళ్లే భక్తులు ముందుగా త్రిపురాంతకేశ్వరుడిని, బాలా త్రిపుర సుందరీ దేవిని దర్శించుకుని, ఆ తర్వాతే శ్రీశైలం ప్రయాణం కొనసాగించడం పురాతన కాలం నుండి ఉన్న ఆనవాయితీ.
త్రిపురాంతకం క్షేత్రం స్థల పురాణం (Tripuranthakam Temple History)
స్థల పురాణం: త్రిపురాసుర సంహారం**ఈ క్షేత్రానికి “త్రిపురాంతకం” అనే పేరు రావడానికి వెనుక ఒక అద్భుతమైన పౌరాణిక గాథ ఉంది. త్రిపురాంతకుడు అంటే త్రిపురాలను (మూడు నగరాలను) అంతం చేసినవాడు అని అర్థం.పురాణాల ప్రకారం, తారకాసురుడు అనే రాక్షసుడికి ముగ్గురు కుమారులు ఉండేవారు. వారి పేర్లు విద్యున్మాలి, తారకాక్షుడు, మరియు కమలాక్షుడు. వీరు ముగ్గురూ బ్రహ్మదేవుని గురించి ఘోరమైన తపస్సు చేశారు. వారి తపస్సుకు మెచ్చి బ్రహ్మదేవుడు ప్రత్యక్షమవగా, తమకు మరణం లేకుండా వరం ప్రసాదించమని కోరారు.
పుట్టిన ప్రతి ప్రాణికి మరణం తథ్యం అని బ్రహ్మ చెప్పగా, వారు ఒక విచిత్రమైన వరాన్ని కోరుకున్నారు.తమ ముగ్గురికీ అంతరిక్షంలో ప్రయాణించే మూడు నగరాలు (త్రిపురాలు) కావాలని, అవి ఒకటి బంగారంతో, మరొకటి వెండితో, ఇంకొకటి ఇనుముతో నిర్మితమై ఉండాలని అడిగారు. అంతేకాకుండా, వేల సంవత్సరాలకు ఒకసారి మాత్రమే ఆ మూడు నగరాలు ఒకే సరళరేఖలోకి వస్తాయని, ఆ సమయంలో ఒకే ఒక్క బాణంతో ఆ మూడు నగరాలను ఛేదించగలిగిన మహావీరుడి చేతిలో మాత్రమే తమకు మరణం సంభవించేలా వరం పొందారు.వరం పొందిన గర్వంతో ఆ త్రిపురాసురులు ముల్లోకాలను పట్టి పీడించడం ప్రారంభించారు. దేవతలను, మునులను హింసించారు. వారి ఆగడాలను భరించలేక దేవతలందరూ పరమశివుని శరణు కోరారు. అప్పుడు లయకారుడైన శివుడు త్రిపురాసురులను సంహరించడానికి ఒక మహా రథాన్ని సిద్ధం చేశాడు.
పరమశివుని దివ్య రథం:
రథం:భూమండలం
*చక్రాలు:** సూర్య చంద్రులు *
**రథసారథి:** బ్రహ్మదేవుడు *
**విల్లు:** మేరు పర్వతం *
**అల్లెతాడు:** వాసుకి (సర్పరాజు) *
**బాణం:** సాక్షాత్తూ శ్రీ మహావిష్ణువు
ఈ మహా రథాన్ని అధిరోహించిన శివుడు, త్రిపురాలు మూడు ఒకే సరళరేఖలోకి వచ్చిన ఆ అద్భుత ఘడియలో, పాశుపతాస్త్రాన్ని సంధించి ఒక్కటే బాణంతో ఆ మూడు నగరాలను బూడిద చేశాడు. త్రిపురాసురులను సంహరించిన ఆ పవిత్ర ప్రదేశమే ఈ “త్రిపురాంతకం”. త్రిపురాసురులను అంతం చేసినందున శివుడికి **”త్రిపురాంతకేశ్వరుడు”** అనే నామధేయం స్థిరపడింది.
ఆలయ నిర్మాణం మరియు భౌగోళిక విశేషాలు
త్రిపురాంతకం క్షేత్రం కేవలం ఒకే ఆలయం కాదు. ఇక్కడ శివాలయం, శక్తి ఆలయం విడివిడిగా అత్యంత ఆకర్షణీయమైన ప్రదేశాలలో ఉంటాయి.**శ్రీ త్రిపురాంతకేశ్వర స్వామి ఆలయం (కొండపై):**స్వామివారి ఆలయం కదంబ వనంగా పిలువబడే ఒక చిన్న గుట్టపై (కుమారగిరి) నిర్మితమై ఉంది. మెట్లు ఎక్కి పైకి వెళితే విశాలమైన ఆలయ ప్రాంగణం దర్శనమిస్తుంది. ఇక్కడ ఉన్న శివలింగం స్వయంభువు అని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఈ శివలింగాన్ని అగస్త్య మహాముని ప్రతిష్ఠించారని కూడా ప్రతీతి. గర్భగుడికి ముందు నందీశ్వరుడు స్వామిని చూస్తూ ఉంటాడు. కొండపై నుండి చుట్టుపక్కల ప్రకృతి దృశ్యాలు, కింద ఉన్న చెరువు చాలా రమణీయంగా కనిపిస్తాయి.
శ్రీ బాలా త్రిపుర సుందరీ దేవి ఆలయం
సాధారణంగా శివపార్వతులు ఒకే ప్రాంగణంలో ఉంటారు, కానీ ఇక్కడ అమ్మవారి ఆలయం కొండ కింద ఉన్న విశాలమైన చెరువు మధ్యలో ఉండటం విశేషం. శివుడు త్రిపురాసురులను సంహరించే సమయంలో ఉగ్రరూపంలో ఉన్నాడని, ఆయనను శాంతింపజేయడానికి అమ్మవారు పసిపాప (బాల) రూపంలో ఇక్కడ వెలిసిందని చెబుతారు. దట్టమైన నీటి మధ్యలో వెలసిన ఈ అమ్మవారి ఆలయానికి ఒక చిన్న వంతెన ద్వారా చేరుకోవాలి. వర్షాకాలంలో చెరువు నిండినప్పుడు అమ్మవారి ఆలయం నీటిలో తేలుతున్నట్లుగా కనిపిస్తూ భక్తులను మంత్రముగ్ధులను చేస్తుంది.
త్రిపురాంతకం క్షేత్రం శైవ క్షేత్రంగా ఎంత ప్రసిద్ధో, శాక్తేయ క్షేత్రంగా అంతకంటే ఎక్కువ ప్రసిద్ధి చెందింది. శ్రీ బాలా త్రిపుర సుందరీ దేవి కేవలం పార్వతీ దేవి అవతారం మాత్రమే కాదు, ఆమె “శ్రీవిద్యా ఉపాసన”లో అత్యంత కీలకమైన దేవత.లలితా త్రిపుర సుందరీ దేవికి మొదటి రూపమే బాలా దేవి. తొమ్మిదేళ్ల చిన్నారి రూపంలో ఉండే ఈ తల్లిని ఆరాధించడం వల్ల సకల విద్యలు, బుద్ధి, జ్ఞానం కలుగుతాయని భక్తుల విశ్వాసం. శ్రీ యంత్రం లేదా శ్రీ చక్రం ద్వారా అమ్మవారిని ఇక్కడ కొలుస్తారు. జగద్గురు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు భారతదేశ పర్యటనలో భాగంగా ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శించి, ఇక్కడ బాలా త్రిపుర సుందరీ దేవి ఎదుట **”శ్రీ చక్రాన్ని”** స్వయంగా ప్రతిష్ఠించారని చరిత్ర చెబుతోంది. ఆదిశంకరులు ప్రతిష్ఠించిన ఈ శ్రీ చక్రం వల్లే అమ్మవారికి అంతటి అపారమైన శక్తి వచ్చిందని విశ్వసిస్తారు.ఈ క్షేత్రంలో అమ్మవారు కదంబ వృక్షాల మధ్య కొలువై ఉంటుంది. లలితా సహస్రనామాలలో అమ్మవారిని “కదంబ వన వాసిని” అని కీర్తిస్తారు. దానికి ప్రత్యక్ష ఉదాహరణ ఈ త్రిపురాంతకం.
ఉత్సవాలు – పండుగలు
త్రిపురాంతకం దేవస్థానంలో ఏడాది పొడవునా ఎన్నో ఉత్సవాలు అత్యంత వైభవంగా జరుగుతాయి.
1. **మహా శివరాత్రి:** మాఘ మాసంలో వచ్చే మహా శివరాత్రికి ఈ క్షేత్రం భక్తులతో కిక్కిరిసిపోతుంది. ఈ పర్వదినాన స్వామివారికి మహాన్యాస పూర్వక ఏకాదశ రుద్రాభిషేకం, కళ్యాణోత్సవం, రథోత్సవం కన్నుల పండువగా నిర్వహిస్తారు. వేలాది మంది భక్తులు గిరి ప్రదక్షిణ చేస్తారు.
2. **శరన్నవరాత్రులు (దసరా):** బాలా త్రిపుర సుందరీ దేవి ఆలయంలో ఆశ్వయుజ మాసంలో దసరా నవరాత్రులు అత్యంత వైభవంగా జరుగుతాయి. తొమ్మిది రోజుల పాటు అమ్మవారిని నవ దుర్గలుగా అలంకరిస్తారు. ప్రతిరోజూ చండీ హోమం, శ్రీవిద్యా పారాయణాలు జరుగుతాయి.
3. **కార్తీక మాసం:** కార్తీక పౌర్ణమి నాడు దీపోత్సవం, జ్వాలాతోరణం, కేదారేశ్వర వ్రతాలు ఎంతో భక్తిశ్రద్ధలతో నిర్వహిస్తారు.
4. వసంత నవరాత్రులు:చైత్ర మాసంలో వసంత నవరాత్రులు కూడా అమ్మవారికి ప్రీతికరంగా చేస్తారు.
దర్శన సమయాలు మరియు పూజా వివరాలు
* **ఉదయం:** 6:00 AM నుండి 1:00 PM వరకు * **సాయంత్రం:** 3:00 PM నుండి 7:30 PM వరకు (పండుగ రోజులలో సమయాలలో మార్పులు ఉండవచ్చు). * భక్తులు స్వామివారికి నేరుగా అభిషేకాలు, అమ్మవారికి కుంకుమార్చనలు చేసుకోవచ్చు. ప్రత్యేకించి మంగళవారం, శుక్రవారం అమ్మవారికి విశేష పూజలు జరుగుతాయి.
త్రిపురాంతకం ఎలా చేరుకోవాలి?
ఈ క్షేత్రం ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని ప్రకాశం జిల్లాలో, ఎర్రగొండపాలెం నియోజకవర్గం పరిధిలో ఉంది. ఇది జాతీయ రహదారిపై ఉండటం వల్ల రవాణా సదుపాయాలు బాగానే ఉన్నాయి.
రోడ్డు మార్గం ద్వారా: త్రిపురాంతకం గుంటూరు – కర్నూలు (వయా వినుకొండ, మార్కాపురం) రాష్ట్ర రహదారిపై ఉంది.
* ప్రకాశం జిల్లా కేంద్రమైన ఒంగోలు నుండి సుమారు 90 కి.మీ దూరంలో ఉంటుంది. * మార్కాపురం నుండి కేవలం 40 కి.మీ దూరంలో ఉంటుంది. * గుంటూరు, ఒంగోలు, మార్కాపురం మరియు శ్రీశైలం నుండి నిరంతరం బస్సు సౌకర్యం ఉంది. *
రైలు మార్గం ద్వారా: సమీప రైల్వే స్టేషన్ “మార్కాపురం రోడ్” (Markapur Road – MRK). ఇక్కడికి దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి రైళ్లు వస్తాయి. ఇక్కడినుండి బస్సు లేదా ప్రైవేట్ వాహనాల్లో సులభంగా త్రిపురాంతకం చేరుకోవచ్చు.
శ్రీ త్రిపురాంతకం క్షేత్రం కేవలం ఒక పర్యాటక ప్రదేశం మాత్రమే కాదు, ఆత్మకు శాంతిని కలిగించే ఒక మహా క్షేత్రం . ఒకవైపు కొండపై నిశ్చలంగా ఉండే శివుడు, మరోవైపు నీటి మధ్యలో చల్లగా దీవించే బాలా త్రిపుర సుందరి… ఈ రెండు ప్రకృతి దృశ్యాలు భక్తుల మనసులో చిరకాలం నిలిచిపోతాయి. జీవితంలో ఒక్కసారైనా ఈ శ్రీశైల తూర్పు ద్వార క్షేత్రాన్ని దర్శించి, ఆ త్రిపురాంతకేశ్వరుని, బాలా దేవి కృపకు పాత్రులు కావడం ప్రతి హిందువు అదృష్టంగా భావిస్తారు. ఆధ్యాత్మికతను, చారిత్రకతను, ప్రకృతి రమణీయతను ఒకేచోట ఆస్వాదించాలనుకునే వారికి త్రిపురాంతకం ఒక అద్భుతమైన గమ్యస్థానం.ఓం నమః శివాయ! శ్రీ బాలా త్రిపుర సుందర్యై నమః!